जर एक किंवा काही विषयांमध्ये अडचण आली असेल, तर संपूर्ण शिक्षणाचा मार्ग बदलण्यापेक्षा प्रथम दहावी उत्तीर्ण होण्याची दुसरी संधी वापरणे हा सरळ पर्याय असू शकतो.

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या लागू नियमांनुसार अनुत्तीर्ण विषयांसाठी पुनर्परीक्षा किंवा पुरवणी परीक्षेची प्रक्रिया असू शकते.

• अनुत्तीर्ण विषयांची स्वतंत्र तयारी करता येते.
• परीक्षेची तारीख आणि अर्जाची मुदत अधिकृत सूचनेनुसार तपासावी.
• मागील निकाल, पात्रता आणि मंडळाचे लागू नियम लक्षात घ्यावेत.

ज्या विद्यार्थ्यांना हाताने काम करणे, मशीन, इलेक्ट्रिकल कामे, वाहन दुरुस्ती किंवा तांत्रिक क्षेत्रात रस आहे, त्यांच्यासाठी ITI हा विचार करण्यासारखा मार्ग आहे.

मात्र इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे—प्रत्येक ITI ट्रेडची पात्रता सारखी नसते. अनेक ट्रेडसाठी दहावी उत्तीर्ण असणे आवश्यक असते. त्यामुळे दहावी नापास विद्यार्थ्यांनी कोणताही ट्रेड निवडण्यापूर्वी त्या ट्रेडची शैक्षणिक पात्रता तपासावी.

नियमित शाळेतून शिक्षण पुढे नेणे शक्य होत नसेल, तर मुक्त शिक्षणाचा पर्याय काही विद्यार्थ्यांसाठी अधिक लवचिक ठरू शकतो.

• आपल्या वेळेनुसार अभ्यास करण्याची संधी.
• नियमित शाळेच्या तुलनेत अधिक लवचिक अभ्यासपद्धती.
• दहावीचे शिक्षण पुन्हा पूर्ण करण्याचा मार्ग.
• पुढील शिक्षणासाठी आवश्यक शैक्षणिक पात्रता मिळवण्याची संधी.

मात्र प्रवेशाचे वय, मागील शिक्षण, विषय आणि परीक्षा पद्धत याबाबतचे नियम संबंधित संस्थेकडून तपासणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक विद्यार्थ्याचा अभ्यास करण्याचा प्रकार सारखा नसतो. काहींना पुस्तकांपेक्षा प्रत्यक्ष काम शिकण्यात जास्त रस असतो. अशा वेळी कौशल्याधारित प्रशिक्षणाचा विचार करता येतो.

काही विद्यार्थ्यांना नियमित शाळेत जाऊन शिक्षण घेणे शक्य नसते. अशा परिस्थितीत मंडळाच्या नियमांनुसार खासगी विद्यार्थी म्हणून परीक्षेला बसण्याची सुविधा लागू असू शकते.

महाराष्ट्र राज्य मंडळाशी संबंधित प्रक्रियेत फॉर्म क्रमांक 17 संदर्भातील खासगी विद्यार्थी पर्याय उपलब्ध असल्याचे मार्गदर्शन केले जाते. मात्र प्रत्येक विद्यार्थ्याची पात्रता आणि अर्जाची प्रक्रिया सारखी असेलच असे नाही.

लवकर एखादे कामाचे कौशल्य शिकायचे असेल तर लघुकालीन प्रशिक्षणाचाही विचार करता येतो. मात्र केवळ "लवकर नोकरी मिळेल" म्हणून कोर्स निवडण्याऐवजी त्याची मान्यता, प्रशिक्षणाचा दर्जा आणि प्रत्यक्ष कामाच्या संधी तपासणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

• मोबाइल दुरुस्ती
• संगणक प्रशिक्षण
• फोटोग्राफी
• शिवणकाम
• खाद्यपदार्थ निर्मिती
• दुचाकी दुरुस्ती

या कौशल्यांमधून नोकरी किंवा स्वयंरोजगाराची दिशा तयार होऊ शकते. मात्र कोर्सची पात्रता आणि प्रमाणपत्राची मान्यता आधी तपासा.

काही विद्यार्थ्यांची आवड नोकरीपेक्षा व्यवसाय किंवा स्वयंरोजगाराकडे असते. अशा वेळी थेट मोठा व्यवसाय सुरू करण्यापेक्षा आधी कौशल्य, अनुभव आणि बाजारपेठ समजून घेणे अधिक शहाणपणाचे ठरते.

व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी भांडवल, ग्राहकांची मागणी, आवश्यक परवाने, प्रशिक्षण आणि जोखीम यांचा साधा अभ्यास करा.