महाराष्ट्र • जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा • शाळा विकास

महाराष्ट्रातील ZPPS शाळा कशा विकसित कराव्यात?

गावातील शाळा चांगली दिसावी ही अपेक्षा स्वाभाविक आहे. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे मुलांना तिथे चांगले शिकता आले पाहिजे. या लेखात शाळा विकासाचा तोच व्यवहार्य विचार मांडला आहे.

लेखक: Pravin Zende अद्ययावत: १९ सप्टेंबर २०२६ शिक्षण • महाराष्ट्र

शाळा बदलते
तेव्हा गावाचे भविष्य
बदलते

शिकणे • सवयी • सुरक्षितता • सहभाग • सातत्य

ZPPS शाळा का महत्त्वाच्या आहेत?

गावातील अनेक मुलांचा शालेय प्रवास प्राथमिक शाळेतून सुरू होतो. त्यामुळे ZPPS शाळा चांगली असणे म्हणजे फक्त एक शासकीय संस्था व्यवस्थित चालणे नाही; ते अनेक कुटुंबांच्या भवितव्याशी जोडलेले काम आहे.

महाराष्ट्रातील प्रत्येक गावाची परिस्थिती एकसारखी नाही. कुठे शाळेत विद्यार्थी जास्त असतील, कुठे कमी. कुठे इमारत चांगली असेल पण वाचनासाठी अधिक कामाची गरज असेल. कुठे सुविधा मर्यादित असतील. कुठे पालकांचा सहभाग चांगला असेल, तर कुठे तो अजून वाढवावा लागेल.

म्हणूनच शाळा विकासासाठी तयार केलेली कोणतीही योजना स्थानिक परिस्थितीला धरून असली पाहिजे. बाहेर कुठेतरी यशस्वी झालेली गोष्ट तशीच आणण्याऐवजी आपल्या शाळेत आज नेमकी अडचण कुठे आहे हे आधी समजून घेणे अधिक शहाणपणाचे आहे.

१. सुरुवात School Audit पासून करा

शाळा सुधारायची म्हटले की आपण पटकन रंग, फर्निचर, डिजिटल साधने किंवा नवीन साहित्य यांचा विचार करतो. ते सगळे आवश्यक असू शकते. पण त्यापूर्वी एक दिवस शांतपणे शाळेकडे पाहणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

वर्गात मुलं खरोखर वाचत आहेत का? शिक्षकाला कोणत्या विद्यार्थ्याला अधिक मदत द्यावी लागते? पिण्याचे पाणी व्यवस्थित आहे का? स्वच्छतागृह वापरण्यायोग्य आहे का? ग्रंथालयातील पुस्तके मुलांच्या हातात जात आहेत का? क्रीडा साहित्य आहे, पण त्याचा वापर होतो का? अशा प्रश्नांची साधी नोंद म्हणजे School Audit.

या पाहणीनंतर सगळ्या समस्या एकाचवेळी सोडवण्याचा प्रयत्न करू नका. आधी पाच महत्त्वाच्या गोष्टी निवडा. त्यात कोणती गोष्ट तातडीची आहे, कोणती विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यावर थेट परिणाम करते आणि कोणती कमी साधनांत करता येऊ शकते, हे पहा.

२. मुलांचे शिकणे मजबूत कसे करावे?

शाळेच्या विकासाची खरी परीक्षा भिंतीवर नाही, तर वर्गात होते. मुलाला वाचता येते का, तो स्वतःचे विचार लिहू शकतो का, साधे गणित करू शकतो का, आणि शिक्षकाला प्रश्न विचारतो का—यातून शाळेची शैक्षणिक दिशा समजते.

प्राथमिक स्तरावर मूलभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञानाला विशेष महत्त्व आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 आणि NIPUN Bharat या दिशेला महत्त्व देतात. शाळेने या व्यापक दिशेचा स्थानिक संदर्भात उपयोग करून आपल्या विद्यार्थ्यांची प्रत्यक्ष गरज ओळखावी.

वर्गात एक बदल करून पहा

तास संपताना दोन मिनिटे मुलांसाठी ठेवा. “आज काय नवीन शिकला?” किंवा “तुला अजून काय समजले नाही?” एवढे दोन प्रश्न विचारले तरी शिक्षकाला पुढच्या तासाचे नियोजन करण्यासाठी उपयोगी माहिती मिळते.

३. वाचनाची सवय कशी लावावी?

वाचनाची सवय लागण्यासाठी मोठा कार्यक्रम करण्याची गरज नाही. शाळेच्या दिवसात रोज थोडा वेळ वाचनासाठी राखून ठेवणे अधिक प्रभावी ठरू शकते.

वाचन कोपऱ्यात खूप महागडी पुस्तके असणे गरजेचे नाही. मुलांना आवडतील अशी चित्रपुस्तके, गोष्टी, बालसाहित्य, शब्दखेळ, छोटे लेख आणि विद्यार्थ्यांनी स्वतः लिहिलेल्या गोष्टीही तिथे ठेवता येतात.

४. गणिताची भीती कशी कमी करावी?

लहान मुलांसाठी गणिताचा तास फक्त उदाहरणे सोडवण्यापुरता राहिला तर काही विद्यार्थ्यांना तो लवकरच कठीण वाटू लागतो. उलट, गणित रोजच्या जगाशी जोडले तर त्याचा अर्थ समजायला मदत होते.

घरातले पैसे, वेळ, बाजार, मोजमाप, वजन, अंतर, शेतीतील हिशोब, वस्तूंची संख्या—या सगळ्या गोष्टी गणित शिकवण्यासाठी उपयोगी आहेत. गावातील मुलांच्या अनुभवाला धडा जोडला की प्रश्न त्यांच्या ओळखीचा वाटतो.

५. इंग्रजी आणि बोलण्याचा आत्मविश्वास

इंग्रजी शिकताना अनेक मुलांना शब्दांपेक्षा चूक होण्याची भीती मोठी वाटते. म्हणून सुरुवातीला बोलण्याची भीती कमी करणे हा चांगला पहिला टप्पा आहे.

“Good morning”, “My name is…”, “This is my school”, “I like…” अशी छोटी वाक्ये रोजच्या वापरात आणता येतात. चित्र दाखवून दोन वाक्ये बोलायला लावणे, दोन मुलांनी जोडीने प्रश्न-उत्तर करणे आणि आठवड्याची छोटी शब्दयादी तयार करणे याचा नियमित उपयोग होऊ शकतो.

६. डिजिटल साधनांचा योग्य वापर

स्मार्ट शाळा म्हणजे जास्त स्क्रीन असलेली शाळा नाही. जिथे तंत्रज्ञानामुळे शिकणे सोपे होते, तिथे त्याचा योग्य उपयोग करणारी शाळा म्हणजे स्मार्ट शाळा.

उदाहरणार्थ, एखादा वैज्ञानिक प्रयोग प्रत्यक्ष करणे शक्य नसेल तर त्याचा शैक्षणिक व्हिडिओ दाखवता येईल. एखादा नकाशा मुलांना समजत नसेल तर डिजिटल प्रतिमा वापरता येईल. पण व्हिडिओ दाखवल्यानंतर मुलांनी काय समजले, कोणता प्रश्न पडला आणि त्यांना प्रत्यक्ष कृतीत काय करायचे आहे, हेही महत्त्वाचे आहे.

७. विज्ञानात प्रश्न विचारण्याची सवय

विज्ञान शिकवताना प्रत्येक उत्तर शिक्षकाने सांगून टाकण्याची गरज नाही. काही वेळा मुलाने आधी अंदाज व्यक्त करणे, मग प्रयोग पाहणे आणि शेवटी स्वतःचा निष्कर्ष मांडणे अधिक शिकवणारा अनुभव ठरतो.

८. क्रीडा, आरोग्य आणि आनंद

शाळेत खेळाला वेळ देणे म्हणजे अभ्यासाचा वेळ कमी करणे असे पाहण्याची गरज नाही. मुलांना हालचाल, गटाने काम करणे, नियम पाळणे आणि जिंकणे-हरणे स्वीकारणे या गोष्टी शिकवण्यासाठी क्रीडा महत्त्वाची आहे.

९. स्वच्छ, सुंदर आणि सुरक्षित शाळा

शाळेचा परिसर आकर्षक असावा ही चांगली अपेक्षा आहे. पण सजावट विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याला मदत करणारी असली तर तिचा खरा उपयोग होतो.

भिंतीवर अक्षरे, संख्या, नकाशे, शब्दसंग्रह, वैज्ञानिक माहिती, विद्यार्थ्यांची चित्रे आणि त्यांनी लिहिलेली छोटी वाक्ये लावता येतात. यामुळे वर्गाबाहेरही शिकण्याची संधी तयार होते.

१०. प्रत्येक मुलासाठी समावेशक वातावरण

सगळ्या मुलांची शिकण्याची पद्धत, गती किंवा गरज सारखी नसते. त्यामुळे “सगळ्यांसाठी एकच पद्धत” ठेवण्यापेक्षा आवश्यक तेथे बदल करणे हा अधिक संवेदनशील दृष्टिकोन आहे.

अतिरिक्त सराव, सहाध्यायी मदत, अधिक वेळ, योग्य बसण्याची व्यवस्था किंवा आवश्यकतेनुसार सुलभ प्रवेश यांसारख्या बाबी शाळेच्या स्थानिक गरजेनुसार विचारात घेता येतात.

११. पालक, SMC आणि ग्रामपंचायत यांची साथ

शाळा आणि घर यांच्यातील अंतर कमी झाले की मुलाच्या शिकण्यात सातत्य येते. म्हणून पालकांचा सहभाग हा फक्त पालकसभेपुरता मर्यादित न राहता रोजच्या छोट्या सवयींपर्यंत पोहोचला पाहिजे.

पालक बैठकीत केवळ गुणांची माहिती देण्यापेक्षा मुलाची उपस्थिती, वाचनाची सवय, घरातील अभ्यासाचे वातावरण आणि मुलाला कुठे अडचण येते यावर साधा संवाद होऊ शकतो.

SMC, ग्रामपंचायत आणि समुदायाची भूमिका त्यांच्या कायदेशीर व मंजूर प्रक्रियेच्या चौकटीत महत्त्वाची ठरू शकते. शाळेच्या गरजा स्पष्टपणे मांडणे, प्राधान्यक्रम समजावून सांगणे आणि झालेल्या कामाचा आढावा घेणे यासाठी नियमित संवाद ठेवता येतो.

१२. माजी विद्यार्थ्यांचा उपयोग कसा करावा?

गावाबाहेर शिक्षण किंवा नोकरी करणारे माजी विद्यार्थी शाळेशी पुन्हा जोडले तर मुलांना अनेक नवीन अनुभव मिळू शकतात. प्रत्येक वेळी आर्थिक मदत अपेक्षित ठेवण्यापेक्षा त्यांचा अनुभव, वेळ, कौशल्य किंवा मार्गदर्शन याचा उपयोग करणे अधिक व्यावहारिक ठरू शकते.

१३. विद्यार्थ्यांची उपस्थिती टिकवण्यासाठी काय करावे?

वारंवार अनुपस्थित असलेल्या मुलाकडे फक्त हजेरी क्रमांक म्हणून पाहू नका. त्यामागे घरची परिस्थिती, आरोग्य, प्रवास, अभ्यासातील अडचण किंवा इतर कारण असू शकते.

एक साधी पद्धत वापरता येईल—अनुपस्थितीची नोंद करा, कारण समजून घ्या, योग्य वेळी पालकांशी बोला आणि मुलाला राहिलेल्या अभ्यासात पुन्हा जोडण्याची संधी द्या.

१४. शिक्षकांची स्वतःची शिकण्याची सवय

शाळेचा विकास विद्यार्थ्यांच्या कामाने सुरू होतो, पण तो टिकवण्यासाठी शिक्षकांची सामूहिक शिकण्याची संस्कृती आवश्यक असते. आठवड्यात थोडा वेळ काढून “कुठली पद्धत चांगली चालली?”, “कुठल्या विद्यार्थ्यांना अजून मदत हवी?” आणि “पुढच्या आठवड्यात काय बदलून पाहू?” यावर चर्चा करता येते.

१५. शाळेची ओळख आणि जनसंपर्क

शाळेत चांगले काम झाले तर त्याची नोंद ठेवणे उपयोगी आहे. पण प्रसिद्धी हा उद्देश नसून पारदर्शक संवाद हा उद्देश असावा.

विद्यार्थ्यांचे चित्र, लेखन, प्रयोग, क्रीडा किंवा शालेय उपक्रम यांचे योग्य पद्धतीने दस्तऐवजीकरण करता येते. सार्वजनिकरित्या फोटो किंवा व्हिडिओ शेअर करताना लागू नियम आणि आवश्यक परवानगीचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे.

१६. उपलब्ध साधनांचा नीट वापर

शाळेच्या विकासासाठी उपलब्ध निधी, साहित्य किंवा इतर संसाधनांचा वापर करताना प्राधान्य स्पष्ट असणे आवश्यक आहे. सुरक्षितता आणि मूलभूत सुविधा आधी, त्यानंतर विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यास थेट मदत करणारे साहित्य, आणि मग इतर विस्ताराच्या गोष्टी असा साधा क्रम ठेवता येतो.

महत्त्वाची नोंद: विशिष्ट योजनेची रक्कम, पात्रता, मंजुरी किंवा निधीबाबत माहिती देताना संबंधित काळातील अधिकृत शासन आदेश आणि स्थानिक लागू नियम तपासावेत.

१७. 100 दिवसांचा प्रत्यक्ष कृती आराखडा

पहिले 100 दिवस शाळेचा चेहरामोहरा पूर्ण बदलण्यासाठी नसतात. ते कामाची नवी सवय लावण्यासाठी असतात.

१८. एक वर्षाचा आराखडा

पहिल्या वर्षात सर्व गोष्टी हाताळण्यापेक्षा चार क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करणे अधिक व्यावहारिक ठरते.

१९. तीन वर्षांचा विकास रोडमॅप

२०. शाळेची प्रगती कशी मोजावी?

प्रगती मोजण्यासाठी खूप मोठी यंत्रणा उभारण्याची गरज नाही. काही साधे संकेतक नियमित पाहिले तरी दिशा समजू शकते.

२१. महिन्याला फक्त सहा प्रश्न

शाळा विकास बैठकीत खूप मोठी भाषणे करण्यापेक्षा काही सरळ प्रश्न विचारणे जास्त उपयोगी ठरते.

२२. महाराष्ट्रातील ZPPS शाळांसाठी काही साधे, पण महत्त्वाचे विचार

२३. ZPPS केकतपांगरीसाठी हा आराखडा कसा वापरता येईल?

ZPPS केकतपांगरीसारख्या ग्रामीण शाळेसाठी या आराखड्याचा उपयोग करताना सर्वप्रथम शाळेची प्रत्यक्ष माहिती भरावी. विद्यार्थी किती आहेत, कोणते वर्ग आहेत, किती शिक्षक आहेत, कोणत्या सुविधा उपलब्ध आहेत, कुठे दुरुस्तीची गरज आहे आणि मुलांच्या शिकण्यात सर्वात मोठी अडचण कुठे आहे—ही माहिती स्थानिक पातळीवर नोंदवावी.

त्यानंतर 100 दिवसांसाठी तीन ते पाच कामे निवडा. उदाहरणार्थ, वाचनाचा नियमित वेळ सुरू करणे, गणितासाठी साधे साहित्य तयार करणे, सुरक्षा तपासणी करणे आणि पालकांसोबत नियमित संवाद सुरू करणे. एकदा ही कामे स्थिर झाली की पुढील टप्प्यात विज्ञान, डिजिटल शिक्षण, कला, क्रीडा आणि समुदाय सहभाग अधिक मजबूत करता येईल.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हा आराखडा तसाच छापून कपाटात ठेवण्यापेक्षा प्रत्येक महिन्याला उघडून त्यात काय झाले हे लिहिणे. शाळा विकासाचा खरा उपयोग तिथेच सुरू होतो.

२४. पालक आणि ग्रामस्थांसाठी एक मनापासून आवाहन

आपल्या गावातील शाळा चांगली असावी असे प्रत्येक पालकाला आणि ग्रामस्थाला वाटते. त्या इच्छेला प्रत्यक्ष कृतीची जोड मिळाली तर त्याचा फायदा थेट मुलांना होतो.

एखादा पालक आठवड्यात एकदा मुलासोबत पुस्तक वाचू शकतो. एखादा माजी विद्यार्थी विद्यार्थ्यांशी आपल्या शिक्षणाबद्दल बोलू शकतो. एखादा ग्रामस्थ शाळेच्या गरजेची माहिती पुढे नेऊ शकतो. शिक्षक दर आठवड्याला एक छोटा अध्यापन प्रयोग करू शकतो. अशी अनेक छोटी कामे एकत्र आली की शाळेचे वातावरण बदलते.