महाराष्ट्र 'आदिशक्ती अभियान' संपूर्ण जागतिक मार्गदर्शक: महिला सक्षमीकरणाचा नवा अध्याय (२०२६)

१. आदिशक्ती अभियान नक्की काय आहे?

महाराष्ट्र शासनाच्या 'महिला व बाल विकास विभाग' मार्फत 'आदिशक्ती अभियान' राबवण्यात येत आहे.

राज्यातील सुमारे ६०% लोकसंख्या असलेल्या महिला व बालकांच्या सर्वांगीण विकासासाठी हे विशेष अभियान आहे.

समाजातील शेवटच्या घटकातील महिलेपर्यंत शासकीय योजनांचा लाभ पोहोचवणे हे या अभियानाचे मुख्य सूत्र आहे.

हे अभियान सन २०२५-२६ पासून अधिक प्रभावीपणे राबवण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.

२. अभियानाची सात मुख्य उद्दिष्टे

हे अभियान सात महत्त्वाच्या स्तंभांवर उभे आहे जे सामाजिक बदलासाठी आवश्यक आहेत.

1. आरोग्य समस्यांचे निवारण: मातामृत्यू आणि बालमृत्यूचे प्रमाण कमी करणे.
2. कुपोषण मुक्त समाज: गरोदर माता आणि बालकांसाठी उत्तम पोषण आहार सुनिश्चित करणे.
3. शिक्षणातील समानता: मुलींच्या गळतीचे प्रमाण शून्यावर आणून उच्च शिक्षणास प्रोत्साहन देणे.
4. बालविवाह निर्मूलन: कायद्याची कडक अंमलबजावणी करून गाव बालविवाहमुक्त करणे.
5. हिंसाचार मुक्त कुटुंब: कौटुंबिक हिंसाचाराला आळा घालून सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे.
6. नेतृत्व विकास: स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांचा निर्णय प्रक्रियेतील सहभाग वाढवणे.
7. आर्थिक उन्नती: कौशल्य विकास आणि बचत गटांच्या माध्यमातून महिलांना उद्योजक बनवणे.

३. अभियानाची प्रशासकीय रचना (सुधारित २०२५)

अंमलबजावणीमध्ये पारदर्शकता राखण्यासाठी अभियानाचे पाच स्तरांवर विभाजन केले आहे.

अ. ग्रामस्तर समिती

ही अभियानाची सर्वात महत्त्वाची समिती असून ग्रामसभेने निवडलेली महिला प्रतिनिधी याची अध्यक्ष असते.

यात आशा सेविका, महिला शिक्षिका आणि अंगणवाडी सेविका (सदस्य सचिव) यांचा समावेश असतो.

ब. तालुकास्तर समिती (सुधारित रचना)

जुलै २०२५ च्या सुधारित निर्णयानुसार, या समितीचे अध्यक्ष आता 'गट विकास अधिकारी' (BDO) आहेत.

बाल विकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) हे या समितीचे सदस्य सचिव म्हणून काम पाहतात.

क. जिल्हास्तर समिती

जिल्हाधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेखालील ही समिती दरमहा कामाचा आढावा घेते.

यात जिल्हा आरोग्य अधिकारी आणि प्रकल्प संचालक (DRDA) यांचा महत्त्वाचा सहभाग असतो.

४. १३ गुण निर्देशांक (मूल्यांकन प्रणाली)

गावाच्या प्रगतीचे मोजमाप खालील १३ निकषांवर केले जाते, ज्यासाठी एकूण १३० गुण आहेत.

५. आदिशक्ती पुरस्कार: यशाची पावती

चांगले काम करणाऱ्या ग्रामपंचायतींना प्रोत्साहन म्हणून आर्थिक बक्षीस दिले जाते.

पुरस्कार रक्कम तक्ता (२०२६)

६. वास्तव परिणाम: २०२५ मधील एक यशोगाथा

नुकत्याच झालेल्या मूल्यमापनात एका आदर्श गावाने मालमत्ता फेरफार मोहिमेत मोठे यश मिळवले आहे.

महिलांच्या नावे घर आणि शेतजमीन होण्याचे प्रमाण एका वर्षात २० वरून १५० इतके वाढले.

तसेच, बचत गटांमध्ये सहभागी महिलांची संख्या ३५० वरून ४५९ वर पोहोचली.

हे आकडे सिद्ध करतात की योग्य धोरण आणि अंमलबजावणी असेल तर ग्रामीण भागात मोठी प्रगती होऊ शकते.

७. अंमलबजावणीचे महत्त्वाचे टप्पे

तुमच्या गावात हे अभियान यशस्वी करण्यासाठी खालील पायऱ्यांचे अनुसरण करा:

टप्पा १: ग्रामसभेमार्फत विशेष समितीची स्थापना आणि नोंदणी करणे.

टप्पा २: १३ निर्देशांकांप्रमाणे गावाचा बेसलाईन सर्व्हे (Baseline Survey) करणे.

टप्पा ३: आरोग्य तपासणी आणि कौशल्य विकासासाठी तालुक्याच्या विभागांशी समन्वय साधणे.

टप्पा ४: मालमत्ता फेरफार मोहिमेसाठी विशेष शिबिर आयोजित करणे.

टप्पा ५: वर्षाअखेर सर्व कागदपत्रे आणि पुरावे तयार ठेवून पुरस्कारासाठी दावा सादर करणे.