सरपंचावर अविश्वास ठराव कधी आणता येतो?

सरपंच निवडून आल्यापासून पहिल्या २ वर्षांपर्यंत आणि कार्यकाळ संपण्यापूर्वीच्या ६ महिन्यांत अविश्वास ठराव आणता येत नाही.

सरपंचाचे मुख्य कर्तव्य काय आहे?

ग्रामसभेचे आयोजन करणे, विकासकामांवर देखरेख ठेवणे आणि ग्रामपंचायतीच्या निधीचा योग्य वापर सुनिश्चित करणे ही सरपंचाची मुख्य कर्तव्ये आहेत.

अविश्वास ठराव मंजूर होण्यासाठी किती बहुमत लागते?

एकूण निवडून आलेल्या सदस्यांच्या किमान २/३ (दोन-तृतीयांश) बहुमताने ठराव मंजूर व्हावा लागतो.

सरपंच होण्यासाठी किमान वय किती असावे?

उमेदवाराचे वय किमान २१ वर्ष पूर्ण असावे लागते.

सरपंच कर्तव्ये आणि अविश्वास ठराव प्रक्रिया २०२६ | संपूर्ण कायदेशीर मार्गदर्शक

⚡ Quick Answer AI-Ready

सरपंच कर्तव्ये आणि अविश्वास ठराव प्रक्रिया २०२६ | संपूर्ण कायदेशीर मार्गदर्शक ...

🤖 AI Summary (SGE) Verified

Loading smart summary...

🧠 Confidence Level: HIGH

सरपंच कर्तव्ये आणि अविश्वास ठराव प्रक्रिया २०२६ | संपूर्ण कायदेशीर मार्गदर्शक

सरपंच: कर्तव्ये आणि अविश्वास ठराव नियम व अटी २०२६ - सविस्तर माहिती

TL;DR (थोडक्यात): ग्रामपंचायतीचा कारभार सुधारण्यासाठी सरपंच हे पद अत्यंत महत्त्वाचे आहे. सरपंचाने मनमानी कारभार केल्यास सदस्यांना २/३ बहुमताने अविश्वास ठराव आणण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे. निवडून आल्यापासून पहिल्या २ वर्षात हा ठराव आणता येत नाही. सविस्तर प्रक्रिया खाली वाचा.

गावाचा विकास हा केवळ सरकारी निधीवर अवलंबून नसून तो सरपंचाची कार्यक्षमता आणि ग्रामपंचायत सदस्यांच्या समन्वयावर अवलंबून असतो. पण जेव्हा हेच पद वैयक्तिक स्वार्थासाठी वापरले जाते, तेव्हा लोकशाहीने दिलेले अधिकार वापरणे काळाची गरज ठरते.

सरपंच पात्रता व निवड

🏡 सरपंच होण्यासाठीच्या अनिवार्य अटी

सरपंच होण्यासाठी केवळ लोकप्रिय असून चालत नाही, तर कायद्याने ठरवून दिलेल्या निकषांची पूर्तता करणे आवश्यक आहे:

१. नागरिकत्व व वय:

उमेदवार भारताचा नागरिक असावा आणि त्याचे वय किमान २१ वर्ष पूर्ण असावे.

२. रहिवासी अट:

उमेदवाराचे नाव संबंधित गावाच्या मतदार यादीत असणे बंधनकारक आहे.

३. शैक्षणिक अट:

विशिष्ट कलमानुसार ७ वी पास असणे किंवा किमान साक्षर असणे आवश्यक आहे.

४. सरकारी थकबाकी:

उमेदवाराने ग्रामपंचायतीचा कोणताही कर थकवलेला नसावा.

महत्वाची टीप: जर एखाद्या उमेदवाराला दोनपेक्षा जास्त अपत्ये असतील (२००१ नंतर), तर तो सरपंच पदासाठी अपात्र ठरतो.

सरपंचाचे अधिकार व कर्तव्ये

🏛️ गावाचा कारभार: सरपंचाच्या जबाबदाऱ्या

महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ नुसार सरपंचाला अनेक अधिकार देण्यात आले आहेत. मात्र अधिकार म्हणजे स्वैराचार नव्हे, तर ती एक मोठी जबाबदारी आहे.

✅ प्रशासकीय कर्तव्ये:

ग्रामसभेचे आयोजन: वर्षातून किमान ४ वेळा ग्रामसभा बोलावणे आणि लोकांच्या समस्या ऐकणे.
विकासकामांची अंमलबजावणी: रस्ते, पाणीपुरवठा, वीज आणि स्वच्छता यांसारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण करणे.
निधीचे नियोजन: ग्रामपंचायतीला मिळणाऱ्या १५ व्या वित्त आयोगाच्या निधीचा पारदर्शक वापर करणे.
नोंदणी व प्रमाणपत्रे: जन्म-मृत्यू नोंदणी आणि इतर दाखल्यांवर देखरेख ठेवणे.

मानवी दृष्टिकोन: एक चांगला सरपंच तोच जो केवळ कागदावर काम करत नाही, तर जो थेट वार्डामध्ये जाऊन लोकांच्या समस्या जाणून घेतो.

अविश्वास ठराव: संपूर्ण प्रक्रिया

⚖️ सरपंचावर अविश्वास ठराव कसा आणावा? (१० टप्पे)

जर सरपंच भ्रष्टाचारात गुंतलेला असेल किंवा विकासकामे रोखून धरत असेल, तर सदस्यांना खालीलप्रमाणे प्रक्रिया राबवता येते:

१/३ सदस्यांची संमती: ठराव मांडण्यासाठी एकूण सदस्यांपैकी किमान १/३ सदस्यांनी लेखी मागणी करावी लागते.
तहसीलदारांकडे नोटीस: ही लेखी नोटीस तहसीलदार किंवा उपविभागीय अधिकाऱ्यांना (SDO) प्रत्यक्ष भेटून द्यावी लागते.
सभेची तारीख ठरवणे: नोटीस मिळाल्यापासून तहसीलदार ७ दिवसांच्या आत विशेष सभेची नोटीस काढतात.
विशेष सभेचे आयोजन: नोटीस काढल्यापासून १५ दिवसांच्या आत सभा घेणे बंधनकारक आहे.
सभेचे अध्यक्षपद: या सभेचे अध्यक्षपद तहसीलदार किंवा त्यांनी नियुक्त केलेला राजपत्रित अधिकारी भूषवतात.
बाजू मांडण्याची संधी: सरपंचाला स्वतःवर झालेल्या आरोपांवर स्पष्टीकरण देण्याची संधी दिली जाते.
गुप्त मतदान: चर्चेनंतर ठरावावर गुप्त पद्धतीने मतदान घेतले जाते.
२/३ बहुमत: ठराव मंजूर होण्यासाठी एकूण सदस्यांच्या २/३ बहुमत आवश्यक असते.
निकाल जाहीर करणे: ठराव मंजूर झाल्यास सरपंच तात्काळ पदमुक्त होतो.
प्रभार हस्तांतरण: नवीन निवड होईपर्यंत उपसरपंचाकडे कार्यवाहक सरपंच म्हणून प्रभार सोपवला जातो.

महत्वाचे नियम (२०२६)

⚠️ अविश्वास ठराव आणताना 'या' अटी लक्षात ठेवा

अविश्वास ठराव वारंवार आणून गावाचा विकास रोखता येऊ नये, म्हणून कायद्याने काही सुरक्षा कवच दिले आहेत:

सुरक्षित कालावधी: सरपंच निवडून आल्यापासून पहिल्या २ वर्षांपर्यंत अविश्वास ठराव आणता येत नाही.
शेवटचा कालावधी: सरपंचाचा कार्यकाळ संपायला ६ महिने बाकी असताना ठराव आणता येत नाही.
ठराव नामंजूर झाल्यास: जर एकदा ठराव फेटाळला गेला, तर पुढील २ वर्षांपर्यंत पुन्हा ठराव मांडता येत नाही.
महिला आरक्षण: राखीव जागांवरील सरपंचांसाठी बहुमताचे प्रमाण ३/४ असू शकते (कलम ३५ च्या नवीन सुधारणांनुसार).

९० दिवसांचा अ‍ॅक्शन प्लॅन

🚀 गावाच्या प्रगतीचा ९० दिवसांचा आराखडा

दिवस १-३०: पारदर्शकता

ग्रामपंचायतीच्या सर्व आर्थिक व्यवहारांचे ऑडिट करून ते ग्रामसभेत जाहीर करा.

दिवस ३१-६०: मूलभूत सुविधा

पाणीपुरवठा आणि स्ट्रीट लाईट्सच्या तक्रारींचे १००% निवारण करा.

दिवस ६१-९०: डिजिटलायझेशन

गावातील सर्व दाखले आणि प्रक्रिया ऑनलाइन करण्यासाठी पावले उचला.

१. सरपंच स्वतःहून राजीनामा देऊ शकतो का?

हो, सरपंच आपला राजीनामा पंचायत समितीच्या सभापतींकडे सोपवू शकतो.

२. सरपंचाला सरकारी पगार असतो का?

सरपंचाला पगार नसून दरमहा मानधन दिले जाते, जे गावच्या लोकसंख्येवर अवलंबून असते.

३. ग्रामसेवक अविश्वास ठरावात मतदान करू शकतो का?

नाही. ग्रामसेवक हा सरकारी कर्मचारी असून त्याला मतदानाचा अधिकार नसतो. केवळ निवडून आलेले सदस्यच मतदान करू शकतात.

निष्कर्ष

🏡 सारांश: सुदृढ लोकशाहीसाठी जागरूक राहा

सरपंच हा गावाचा राजा नसून तो एक सेवक आहे. जर गावाचा विकास होत नसेल, तर तक्रार करण्यापेक्षा कायदेशीर प्रक्रियेचा वापर करून बदलाची सुरुवात करा. अविश्वास ठराव हा केवळ कोणाला तरी हटवण्यासाठी नसून तो गावाला प्रगतीपथावर नेण्यासाठीचा एक लोकशाही मार्ग आहे.

अधिक कायदेशीर सल्ल्यासाठी संपर्क करा

पुढील वाचा (Read Next):